Vasilije Vasa S. Pelagić (Gornji Žabar, 1833 — Požarevac, 25. januar 1899) bio je predstavnik utopijskog socijalizma kod Srba u drugoj polovini 19. veka, prosvjetni radnik i narodni lekar.
Rođen je 1833. godine u bosanskom mjestu Žabaru, kod Brčkog, kao Vasilije Stefanović (po ocu Stefanu) Pelagić. Krenuo je navodno u mesnu osnovnu školu 1852. godine, a nakon završetka pešice stigao u Beograd, gde je pohađao dve godine nižu gimnaziju. Đak Bogoslovije u Beogradu postao je 1857. godine. Usledio je povratak u zavičaj, kada je 1860. godine kao svršeni bogoslov postao učitelj srpske osnovne škole u Brčkom, gde je osnovao srpsku čitaonicu, jednu od prvih u Bosni. Odatle preko Beograda je krenuo u Rusiju. Na Moskovskom univerzitetu je slušao predavanja iz političke medicine i istorije medicine. Pre povratka u Banja Luku, proputovao je srpske krajeve da bi sagledao stanje narodno.
Posle dve godine boravka u Rusiji, vratio se u Banjaluku i postao je 1866. godine upravnik tada osnovane Srpsko pravoslavne bogoslovije, koja je bila i prva srednja škola u Bosni. Za školske potrebe i radi širenja prosvete u narodu štampao je 1867. godine u Beogradu „Rukovođu za srpsko-bosanske, hercegovačke, starosrbijanske i makedonske učitelje“. Primio je čin arhimandrita da bi zaštitio Bogosloviju u Banjoj Luci od reakcionarnih elemenata sve tri vere, kojima se nije dopadao njegov slobodouman školski program. Bio je 1867. godine "Vasilije S. Pelagić" profesor i upravitelj banjalučke bogoslovije prenumerant Vukove knjige i darodavac 10 primeraka iste, sirotim bogoslovcima. Činio je ono što je propovedao i sledeće 1868. godine.
Februara 1869. godine biva uhapšen pa prognan u Malu Aziju (tačnije u Kjutjaju), pod optužbom da kritikuje turski režim u Bosni. Iz progonstva se spasao 1871. godine uz pomoć Rusije i preko Carigrada je došao u Srbiju. Učestvuje u radu Ujedinjene omladine srpske i predsedava njenoj skupštini u Vršcu. Odatle odlazi na Cetinje i učestvuje u pokretu Družine za oslobođenje srpstva. Dolazi u sukob sa knjazom Nikolom i 1872. godine odlazi u Novi Sad. Godine 1873. boravi u Gracu, Pragu, Trstu i Cirihu; tada se odriče verske službe. U Pragu je 1872. godine "preradio" i objavio delo "Borbu američkog naroda za slobodu i nezavisnost".
Učestvuje u Srpskom ustanku u Hercegovini i Bosni, koji je izbio 1875. godine, i piše Program ustaških prava i druge memorandume za srpske ustanike. Aktivan je 1878. godine radeći na organizovanju otpora protiv najavljene okupacije Bosne i Hercegovine, od strane Austrougarske. Tokom osamdesetih godina je boravio u Srbiji, ali zbog širenja socijalističkih ideja biva proteran nekoliko puta u Rumuniju i Bugarsku. Zbog brošure "Novi grobari Srbije" bio je opet proteran.[8] Bio je međutim u narodu omiljen i žaljen zbog stradanja. Ostalo je zabeleženo da su "Građani varoši Požege" (i drugih, poput Užica) januara 1891. godine zvanično od srpske Narodne skupštine Godine tražili da se Pelagić vrati u Srbiju "iz progonstva". Bio je i kandidat za narodnog poslanika u Čačku, ali nije imao uspeha u tom poduhvatu.
Vaso 1888. godine sarađuje u socijalističkom listu Srpski zanatlija. Učestvuje na skupštini Zanatlijskog udruženja u Vranju 1892. godine i nastoji da se osnuje Socijalistička partija Srbije. Izdaje niz brošura i knjiga o socijalizmu i sarađuje u listovima Zanatlijski savez i Socijal-demokrat kojima je bio i jedan od osnivača. Članke objavljuje i u bugarskoj socijalističkoj štampi, a radovi se prevode i na bugarski.
Vaso se sam "raščinio" kaluđerskog čina i napustio jerarhiju 1873. godine. Učinio je to javno i provokativno. Zbog toga a i kasnijih istupa, o njemu je loše pisala crkvena štampa, ružeći ga zbog "bezbožničkog" delovanja i pisanja. Kada je umro u zatvoru, karlovački "Srpski Sion" kaže za njega "socijalistu": "da je manje pisao, manje bi zla počinio".
Zbog svog slobodnog stava bio je trn u oku režimu u Srbiji. Javno je raščinjen, zatvaran u ludnicu i posle osuđivan na zatvor. Preminuo je u požarevačkom kaznenom zatvoru Zabela 25. januara 1899. godine. Tajno je sahranjen noću na zatvorskom groblju. Kasnije je ponovo sahranjen na Starom groblju u Požarevcu.
Svojim idejama koje je objavio u svojim knjigama, brošurama i novinskim člancima, puno je uticao na radničke i seljačke mase na području Srbije, Hrvatske, BiH, Crne Gore i Bugarske. Postojali su mnogobrojni "Odbori Pelagićevaca", koje su osnivali njegovi sledbenici po mnogim mestima, krajem 19. veka. U Banjaluci je između dva svetska rada delovalo "Radničko-prosvetno društvo Pelagić".
Po njemu su nazvane OŠ „Vasa Pelagić” Beograd i OŠ „Vasa Pelagić” Leskovac, kao i SSŠ „Vasa Pelagić”, Kovin.
Izvor Wikipedia
