dr. Sima Marković (1888-1939) bio je srpski matematičar, filozof i političar, poznat kao jedan od osnivača i prvih vođa Komunističke partije Jugoslavije.

Sima Marković je bio doktor matematičnih nauka i univerzitetski profesor. Napisao je više dela iz oblasti matematike, filozofije, fizike i politike.

Bio je aktivista Srpske socijaldemokratske partije u Kraljevini Srbiji, a od ujedinjenja levice 1919. godine član KPJ. Bio je najistaknutiji predstavnik desne frakcije u partijskom rukovodstvu. Zalagao se za očuvanje i reformu Kraljevine Jugoslavije u republiku, nasuprot tadašnjem stavu Kominterne.

Ubijen je u Staljinovim čistkama 1939. godine. Rehabilitovan je 10. 6. 1958. godine odlukom Vrhovnog suda SSSR-a.

Biografija

Rođen je 8. 11. 1888. godine u Kragujevcu u Kraljevini Srbiji. Bio je četvrto dete oca Miloša i majke Anke. Njegov otac je radio kao profesor geografije i direktor gimnazije u Kragujevcu. Bio je jedan od učenika Svetozara Markovića i jedan od osnivača i vođa Narodne radikalne stranke. Navodno je bio saborac Nikole Pašića još iz vremena Timočke bune i spadao je među najistaknutije predstavnike njenog levog krila.

Sima Marković je do sedmog razreda gimnazije pripadao radikalima, pod uticajem oca Miloša. Od 1905. godine prilazi radničkom pokretu »pod uticajem prve ruske revolucije«. Ubrzo postaje član Srpske socijaldemokratske stranke.

Obrazovanje

Godine 1907. je završio Kragujevačku gimnaziju. Maturski ispit polagao je kod Mihaila Petovića, tadašnjeg izaslanika ministra za prosvetu i profesora teorijske matematike na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Tokom školovanja bio je predsednik đačke literarne družine „Podmladak“ kroz koju su tokom njenog dugog trajanja prošli mnogi budući književnici, naučnici i političari. Iste godine je prešao na studije u Beograd i postao član srpske Socijaldemokratske partije.

Studije matematike na Filozofskom fakultetu u Beogradu završio je 1911. godine i zaposlio se kao suplent u Trećoj beogradskoj gimnaziji. Pored rada u školi pomagao je Mihailu Petroviću i Bogdanu Gavriloviću u izvođenju nastave na Filozofskom i Tehničkom fakultetu ali je i počinja da se bavi naučnim i stručnim radom objavljujući članke u pedagoškim časopisima onoga vremena.

1913. godine postaje doktor matematičkih nauka. Disertaciju pod naslovom: „Opšta Rikatijeva jednačina prvog reda“, odbranio je 26. 6. 1913. godine pred članovima Ispitnog odbora, vodećim matematičarima Mihailom Petrovićem i Milutinom Milankovićem. Njegov doktorat je bio drugi doktorat iz matematičkih nauka odbranjen na Beogradskom univerzitetu. Iste godine je postao asistent čuvenog akademika Mihaila Petrovića, Mike Alasa. Već naredne 1914. godine Sima Marković polaže profesorski ispit i postaje profesor Beogradskog univerziteta.

Za vreme Prvog svetskog rata, uz veliku pomoć glumice Žanke Stokić, upravljao je azilom za ratnu siročad, a takođe je i predavao u Opštinskoj realnoj gimnaziji u Kragujevcu koju su okupacione vlasti, na zahtev Opštine, pod određenim uslovima, otvorile. Tokom rata napisao je četiri srednjoškolska udžbenika iz algebre koje je objavio 1920. godine.

Profesor i narodni poslanik

Zgrada Univerziteta u Beogradu, sa kog je profesor Marković izbačen.
Po završetku Prvog svetskog rata, Sima Marković se vratio u Beograd na mesto profesora Druge beogradske gimnazije i nastavio da drži vežbe na Filozofskom fakultetu. U časopisu Jugoslovenske akademije znanosti i umetnosti objavljuje 1919. godine rad pod naslovom: „O jednačini (y')2+y2=w(x)“. Ubrzo zatim raspisan je konkurs za njegovo unapređenje u zvanje docenta za teorijsku matematiku na Filozofskom fakultetu i on je na osnovu pozitivnog referata koji su potpisali Mihailo Petrović i Mladen Berić izabran za to zvanje.

Pod uticajem Oktobarske revolucije, sve više se okretao politici. 1919. bio je jedan od inicijatora stvaranja Socijalističke radničke partije Jugoslavije (komunista), kao i inicijator njezina ulaska u Treću komunističku internacionalu.

Na Drugom kongresu SRPJ(k), održanom juna 1920. u Vukovaru, izabran je sa Filipom Filipovićem, takođe matematičarem, za sekretara Centralnog partijskog vijeća.[5] Na izborima za Ustavotvornu skupštinu održanim 1920. izabran je za narodnog poslanika i predsednika kluba poslanika KPJ. Triša Kaclerović, također komunistički poslanik, piše da se dr Marković samovoljno ponašao na čelu Kluba posanika:

Poslanici su ranije ispoljavali nezadovoljstvo sa načinom rada u Klubu. ’Sekretar partije — S. Marković; nas tretira kao lutke, naređuje da napuštamo skupštinske jedinice, naređuje da iz Kluba idemo na sednice, a ne daje nam nikakvo objašnjenje zašto se tako radi. Vređa nas takav odnos’ — govorili su poslanici. — ’Znamo mi da Izvršni odbor Partije daje direktive i za rad u Narodnoj 'Skupštini i da drukčije u našoj Partiji ne može biti, ali te direktive sprovode poslanici i oni moraju biti obavešteni!’.

– Triša Kaclerović
Posle donošenja „Obznane“, decembra 1920. godine udaljen sa Univerziteta. Na skupštinskoj sednici od 8. aprila 1921. godine je govorio protiv Obznane. Poslanici KPJ nisu bili zadovoljni govorom Markovića u ovoj diskusiji; on se prethodno nije konsultovao sa Klubom poslanika ni Izvršnim odborom Partije oko nastupa.

Pogubljenje

Glavni članak: KPJ tokom Velike čistke
Sima Marković je uhapšen 20. 7. 1938. godine. Živojin Pavlović je pišući 1940. tvrdio da je Markovićevo hapšenje usledilo zbog nekadašnjeg oprečnog stava prema nacionalnom pitanju u odnosu na Kominternu, koja je u međuvremenu došla na njegove pozicije po ovom pitanju.

Prihvatajući odluku zvaničnih sovjetskih organa, Centralni komitet pod vođstvom Josipa Broza Tita je 15. marta 1939. godine isključio Markovića iz KPJ, zajedno sa grupom jugoslovenskih komunista uhapšenih u SSSR-u. Streljan je u Moskvi 19. aprila 1939. godine, na temelju zajedničke odluke Politbiroa SKP(b)-a, NKVD-a i državnog tužitelja o streljanju 198 pripadnika „kontrarevolucionarne desno-trockističke konspirativne organizacije“ od 9. aprila 1939. godine. Ranija literatura je ovu odluku smatrala posledicom isključenja uhapšenih jugoslovenskih komunista iz marta 1939. godine, međutim novija istraživanja o odnosima Kominterne i CK KPJ dovode u pitanje ovu vezu, kao i Titov kapacitet da utiče na odluke NKVD-a u tom trenutku.

Njegovo telo je kremirano u Moskovskom krematorijumu na Donskom groblju.

Izvor Wikipedia